Vandaag doen we in het Innerlijke Laboratorium een oefening die er op het eerste gezicht wat vreemd uitziet. Je sluit de ogen, opent de mond en begint te spreken zonder iets te zeggen. Er worden geen bestaande woorden gebruikt, er ontstaan geen zinnen die ergens naartoe leiden en er wordt geen verhaal verteld. Je produceert eenvoudigweg een stroom klanken die op taal lijkt, terwijl die klanken nergens naar verwijzen. Dat noemen we gibberish meditatie.

Het klinkt enigszins absurd en dat is ook een deel van de ervaring. Toch is de oefening interessanter dan het komische uiterlijk doet vermoeden, omdat zij ingrijpt op een functie die een groot deel van ons mentale leven organiseert: het voortdurend produceren van taal en betekenis. We benoemen wat we meemaken, reconstrueren gesprekken, voorspellen wat er zou kunnen gebeuren, verdedigen ons in gedachten tegenover mensen die niet aanwezig zijn en proberen problemen op te lossen die soms helemaal geen oplossing hebben. Bij mensen met dwanggedachten kan die talige activiteit een bijzonder hardnekkige vorm aannemen. Een gedachte wordt dan niet alleen gedacht, maar onmiddellijk onderzocht, gewogen, gecontroleerd en opnieuw bekeken.

Daarom nemen we deze oefening ook mee in het pilotproject dat ik samen met psychiater Menno Oosterhoff uitvoer bij mensen met OCD. De vraag is eenvoudig: wat gebeurt er wanneer de verbale machine mag blijven draaien, terwijl we haar tijdelijk van betekenis ontdoen?

Een lange geschiedenis van ongewone spraak

Het gebruik van stem, klank en betekenisloze of half-betekenisvolle taal in veranderde bewustzijnstoestanden is oud. In het vroege christendom vinden we bijvoorbeeld beschrijvingen van glossolalie, het spreken in tongen. Paulus bespreekt het verschijnsel al in zijn Eerste Brief aan de Korintiërs. Veel later kreeg glossolalie opnieuw een belangrijke plaats in de moderne pinksterbeweging, onder anderen bij Charles Fox Parham (1873–1929) en William J. Seymour (1870–1922).

Glossolalie en gibberish meditatie zijn echter niet hetzelfde. Bij religieuze glossolalie kan de spreker de klanken ervaren als geïnspireerde taal of als een vorm van communicatie met een goddelijke werkelijkheid. Bij gibberish meditatie wordt de betekenis juist doelbewust losgelaten. De klanken hoeven niets te betekenen en worden ook niet geïnterpreteerd alsof ze een verborgen boodschap zouden dragen.

Ook in soefistische, tantrische en andere contemplatieve tradities vinden we technieken waarin stem, ademhaling, herhaling en ritme worden gebruikt om aandacht en bewustzijnstoestand te beïnvloeden. Het is verleidelijk om daar één historische lijn van te maken, maar daarvoor is het bronnenmateriaal te heterogeen. Wat we wel kunnen zeggen, is dat mensen al eeuwen gebruikmaken van klank en vocalisatie om de gewone organisatie van het bewustzijn tijdelijk te veranderen.

De specifieke vorm die wij hier gebruiken werd vooral bekend via Bhagwan Shree Rajneesh, later Osho (1931–1990). De methode hoort historisch het duidelijkst thuis bij zijn latere No-Mind Meditation, waarin een fase van gibberish wordt gevolgd door een periode van stil zitten. In de klassieke vorm duurt de fase van spreken veel langer dan wij hier gebruiken. Voor ons is die traditionele duur niet noodzakelijk, omdat we de techniek niet als devotionele praktijk overnemen, maar als een experimenteel instrument binnen het Innerlijke Laboratorium.

Osho verbond het woord gibberish graag aan verhalen over een vermeende soefimysticus Jabbar. Die genealogie is historisch minder stevig te onderbouwen. Voor onze toepassing is dat ook niet doorslaggevend. De waarde van de oefening hoeft niet te rusten op haar vermeende ouderdom of spirituele afkomst. Interessanter is de vraag wat er daadwerkelijk gebeurt wanneer iemand doelbewust spraak produceert zonder semantische inhoud.

De pratende hersenen

Wie probeert te mediteren ontdekt al snel dat stilte niet betekent dat het brein stil wordt. Zodra de externe taakdruk afneemt, verschijnen er gedachten, herinneringen, plannen, gesprekken en fantasieën. Een deel van die activiteit wordt in de neurowetenschappen in verband gebracht met het zogenoemde default mode network, het DMN. Dit netwerk omvat onder andere delen van de mediale prefrontale cortex, posterior cingulate cortex en precuneus en is betrokken bij zelfreferentiële verwerking, autobiografisch geheugen, toekomstvoorstellingen en spontaan gegenereerde gedachten.

Het is te eenvoudig om het DMN de “gedachtengenerator” van de hersenen te noemen, omdat spontane gedachteproductie voortkomt uit de samenwerking van meerdere neurale netwerken. Toch is het concept behulpzaam om te begrijpen waarom gedachten niet pas ontstaan wanneer we bewust besluiten te gaan denken. Integendeel, een groot deel van ons mentale materiaal verschijnt vanzelf zodra de aandacht niet volledig door een taak wordt opgeëist.

Tijdens meditatie wordt die spontane activiteit vaak bijzonder zichtbaar. Iemand gaat zitten met de bedoeling de ademhaling te volgen en merkt enkele seconden later dat hij alweer bezig is met een e-mail, een conflict van gisteren of de boodschappen voor morgen. Dat verschijnsel is normaal. Bij OCD krijgt dezelfde basale capaciteit van de hersenen om gedachten te produceren echter een andere dynamiek, omdat sommige gedachten onmiddellijk worden gemarkeerd als belangrijk, gevaarlijk of moreel relevant.

De gedachte zelf is dan slechts het begin. Daarna volgt het proces van controleren, beoordelen en neutraliseren.

Wat gebeurt er wanneer spraak haar betekenis verliest?

Normale taalproductie bestaat uit verschillende niveaus die voortdurend met elkaar samenwerken. Er is motorische planning voor tong, lippen, larynx en ademhaling, er is auditieve terugkoppeling, er is woordselectie en er is semantische verwerking. Woorden roepen associaties op en associaties leiden gemakkelijk tot nieuwe gedachten. Daardoor kan één gedachte binnen enkele seconden uitgroeien tot een hele keten.

Gibberish verandert precies die relatie tussen spreken en betekenis. De mond, ademhaling en stem blijven actief, maar de geproduceerde klanken krijgen geen stabiele semantische inhoud. Je spreekt wel, maar er ontstaat geen bruikbaar verhaal.

Dat roept een interessante parallel op met experimenteel onderzoek naar articulatory suppression. In zulke experimenten laten onderzoekers proefpersonen betekenisarme syllaben of klanken herhalen terwijl zij tegelijkertijd een andere cognitieve taak uitvoeren. Daarmee kan men onderzoeken in hoeverre bepaalde taken afhankelijk zijn van innerlijke spraak en verbale werkgeheugenprocessen. Herhaalde articulatie kan gewone verbale strategieën verstoren en daarmee de beschikbaarheid van innerlijke taal tijdelijk verminderen.

Gibberish meditatie is vanzelfsprekend geen standaard articulatory-suppression-paradigma, maar de overeenkomst is interessant. Ook hier blijft het spraaksysteem actief terwijl de normale semantische organisatie wordt tegengewerkt. Het ligt daarom voor de hand om te veronderstellen dat gewone innerlijke verbalisering tijdelijk moeilijker wordt wanneer iemand voortdurend betekenisloze klanken produceert.

Of dit daadwerkelijk het primaire neurofysiologische mechanisme van gibberish meditatie is, weten we niet. Er bestaat voor zover ik weet geen overtuigende neuroimagingliteratuur waarin mensen tijdens een gestandaardiseerde gibberishmeditatie in de scanner zijn onderzocht. Daarom moeten we onderscheid blijven maken tussen bekende bevindingen over taal en innerlijke spraak enerzijds en hypotheses over deze specifieke meditatievorm anderzijds.

Die onzekerheid maakt de techniek juist geschikt voor het Innerlijke Laboratorium. We kunnen haar gebruiken om iets te onderzoeken zonder te doen alsof het mechanisme al bewezen is.

Waarom de stilte daarna anders kan aanvoelen

Een belangrijk onderdeel van de oefening is niet alleen de periode waarin iemand gibberish spreekt, maar ook de overgang daarna. Gedurende tien of vijftien minuten zijn ademhaling, stem, mondmotoriek en auditieve feedback voortdurend actief. Wanneer dat plotseling stopt, verandert de sensorische en motorische belasting sterk.

De stilte die daarop volgt kan daardoor anders worden beleefd dan de stilte waarmee de oefening begon. Sommige mensen ervaren minder innerlijke spraak, anderen merken vooral een verandering in lichamelijke spanning of ademhaling. Weer anderen ontdekken dat de gedachten juist sneller zichtbaar worden omdat de externe productie van klank is gestopt.

Vanuit fenomenologisch perspectief is dat interessant omdat we niet vooraf hoeven te beslissen wat het juiste effect zou moeten zijn. De vraag is veel eenvoudiger: wat verandert er?

Je kunt bijvoorbeeld observeren hoe snel innerlijke taal terugkomt, of gedachten zich weer tot ketens organiseren, of de neiging tot analyseren afneemt en of het lichaam rustiger of juist geactiveerder aanvoelt. Ook de duur van zo’n effect is interessant. Misschien verandert er iets gedurende enkele minuten, misschien helemaal niet. De oefening krijgt pas waarde wanneer we daadwerkelijk kijken wat er gebeurt.

Waarom dit relevant kan zijn bij OCD

Bij OCD ligt het probleem niet simpelweg in het bestaan van vreemde, agressieve, seksuele, religieuze of angstige gedachten. Dergelijke intrusieve gedachten komen ook voor bij mensen zonder OCD. Het verschil zit vooral in de betekenis die eraan wordt toegekend en in de reactie die erop volgt.

Een gedachte kan bijvoorbeeld worden geïnterpreteerd als bewijs dat er werkelijk gevaar bestaat, dat iemand moreel tekortschiet of dat absolute zekerheid noodzakelijk is. Vervolgens ontstaat de impuls om te controleren, geruststelling te zoeken, te neutraliseren, te analyseren of een handeling te herhalen.

De opluchting die daarna volgt is meestal tijdelijk. Juist daardoor wordt het gedrag bekrachtigd en kan de cyclus opnieuw beginnen.

Neurobiologisch wordt OCD al lange tijd in verband gebracht met ontregeling in cortico-striato-thalamo-corticale circuits. Daarbij spelen onder andere delen van de orbitofrontale cortex, anterior cingulate cortex, striatum en thalamus een rol. Modernere modellen kijken breder en betrekken ook netwerken voor saliëntie, cognitieve controle, affectregulatie en gewoontevorming.

Het subjectieve equivalent daarvan wordt door patiënten soms eenvoudig beschreven als het gevoel dat iets niet af is of niet helemaal klopt. De inhoud van de obsessie kan variëren, maar de onderliggende structuur vertoont vaak dezelfde kenmerken: twijfel, verhoogde waakzaamheid, controle, tijdelijke opluchting en daarna opnieuw twijfel.

De bewaker en de getuige

In het werk dat Menno Oosterhoff en ik doen, gebruiken we twee termen om dit onderscheid ervaringsmatig zichtbaar te maken. De eerste is de bewaker. Daarmee bedoelen we de positie in het bewustzijn die voortdurend controleert of iets veilig is, of een gedachte waar kan zijn, of er voldoende zekerheid bestaat en of ingrijpen noodzakelijk is.

Daarnaast onderscheiden we de getuige. Dat is geen anatomische structuur in de hersenen en ook geen mystieke entiteit. Het is een beschrijving van een ervaringspositie waarin een gedachte kan worden waargenomen zonder dat iemand er onmiddellijk mee samenvalt of erop hoeft te reageren.

Menno formuleerde dat ooit als “a point in myself that OCD cannot occupy”.

Die formulering is interessant omdat zij precies wijst op een andere verhouding tot mentale inhoud. De gedachte kan aanwezig blijven, maar hoeft niet automatisch te worden behandeld als een opdracht, waarschuwing of probleem dat moet worden opgelost.

Waarom gibberish hier interessant wordt

Gibberish meditatie maakt gebruik van dezelfde verbale motor die normaal woorden en gedachten voortbrengt, maar zij doet dat zonder bruikbare semantische inhoud. Er komt dus voortdurend iets op, er wordt voortdurend iets uitgesproken en toch valt er niets te controleren.

Wanneer iemand bijvoorbeeld klanken produceert als “brangala sjoem tikka fra”, heeft het weinig zin om zich af te vragen of de inhoud waar is, gevaarlijk is of gecorrigeerd moet worden. De betekenislaag ontbreekt, waardoor het controlemechanisme nauwelijks materiaal krijgt waarop het normaal zijn werk zou doen.

Dat maakt de oefening potentieel interessant voor mensen met dwanggedachten. Iemand ervaart een stroom van mentale en verbale gebeurtenissen zonder dat die gebeurtenissen automatisch aanleiding geven tot analyse of neutralisatie. Het systeem mag actief zijn, terwijl de reflex om op inhoud te reageren tijdelijk minder bruikbaar wordt.

Dat is uiteraard geen behandeling op zichzelf. Toch kan het een ervaringsgerichte manier zijn om te ontdekken dat gedachten en klanken kunnen verschijnen, veranderen en verdwijnen zonder dat er altijd iets mee hoeft te gebeuren.

Geen alternatief voor ERP

Hier is precisie belangrijk. De behandeling met de sterkste empirische basis voor OCD blijft cognitieve gedragstherapie met exposure and response prevention, ERP, eventueel aangevuld met farmacotherapie afhankelijk van ernst, voorgeschiedenis en individuele situatie.

Gibberish meditatie heeft die evidence base niet en moet daarom niet worden gepresenteerd als alternatief voor ERP.

Wij gebruiken haar om een andere reden. De oefening kan mogelijk zichtbaar maken hoe sterk betekenisproductie, innerlijke spraak en controle met elkaar verweven zijn. Dat kan een bruikbare voorbereidende of aanvullende ervaring zijn wanneer iemand vervolgens leert dwanggedachten waar te nemen zonder de gebruikelijke respons uit te voeren.

De hypothese is dus bescheidener: misschien helpt het tijdelijk ontkoppelen van spraak en betekenis om de overgang naar observeren zonder reageren ervaringsmatig toegankelijker te maken.

Of dat werkelijk zo werkt, is precies wat in een pilot onderzocht kan worden.

Een mogelijke neurofysiologische interpretatie

Wanneer we voorzichtig proberen samen te vatten wat er tijdens de oefening kan gebeuren, zien we verschillende processen tegelijk.

De spraakmotoriek blijft actief doordat mond, tong, larynx en ademhaling voortdurend worden aangestuurd. Tegelijkertijd ontbreekt een normale semantische structuur, waardoor de productie van betekenisvolle innerlijke taal mogelijk wordt verstoord. Omdat de aandacht tijdens het spreken deels wordt getrokken naar ritme, stem, klank en lichamelijke sensaties, verschuift de ervaring mogelijk tijdelijk van narratieve naar meer sensorimotorische verwerking.

Daarna stopt de articulatie en ontstaat een scherp contrast tussen actieve zelfgegenereerde klankproductie en stilte.

Het is denkbaar dat tijdens zo’n overgang veranderingen optreden in de interactie tussen default mode network, salience network en frontopariëtale controlenetwerken. Ook zou men kunnen onderzoeken of OCD-gerelateerde cortico-striatale circuits anders reageren wanneer betekenisvolle verbale inhoud tijdelijk wordt vervangen door betekenisloze articulatie.

Dat zijn interessante onderzoeksvragen, maar op dit moment blijven het hypotheses. De techniek verdient geen neurowetenschappelijke legitimatie door mechanismen te claimen die nog niet rechtstreeks zijn aangetoond.

Hoe je de oefening doet

Voor onze toepassing hoeft de klassieke lange vorm niet te worden gevolgd. Tien tot vijftien minuten is voldoende om te onderzoeken wat de oefening doet.

Ga comfortabel zitten en sluit de ogen. Neem eerst enige tijd om ademhaling, lichaam en omgeving waar te nemen. Open daarna de mond en begin klanken te produceren zonder bestaande woorden te gebruiken.

Je hoeft niets origineels te verzinnen. Zodra je merkt dat je weer echte woorden of herkenbare zinnen begint te vormen, laat je die los en keer je terug naar klanken zonder betekenis. Tempo, volume en ritme mogen veranderen. Je kunt hardop spreken, zacht spreken of fluisteren.

Tijdens de oefening kunnen emoties ontstaan. Sommige mensen gaan lachen, anderen voelen irritatie, schaamte, verdriet of spanning. Daar hoeven we geen theorie van “opgeslagen emoties die worden ontladen” aan te verbinden. Het is voldoende om vast te stellen dat de oefening affect kan oproepen en om te observeren wat daarmee gebeurt.

Na tien tot vijftien minuten stop je volledig. Je blijft vervolgens een aantal minuten stil zitten en observeert wat er gebeurt met innerlijke spraak, lichaam, spanning en aandacht.

Dat tweede deel is minstens zo belangrijk als het spreken zelf.

Maak er een experiment van

Wie de oefening echt als onderdeel van het Innerlijke Laboratorium wil gebruiken, kan twee situaties vergelijken.

Op de ene dag ga je direct vijftien minuten in stilte zitten. Daarna noteer je kort wat er gebeurde.

Op een andere dag doe je eerst tien minuten gibberish en vervolgens dezelfde vijftien minuten stilte.

Daarna kun je vergelijken hoe snel innerlijke spraak ontstond, hoeveel gedachteketens zich ontwikkelden, hoe sterk de neiging was om gedachten te volgen, hoe vaak een gedachte onmiddellijk als belangrijk of problematisch werd beoordeeld en of de lichamelijke toestand veranderde.

Zo wordt gibberish meditatie meer dan een merkwaardige oefening. Zij wordt een klein experimenteel paradigma waarmee je de relatie tussen taal, betekenis en aandacht bij jezelf kunt onderzoeken.

Tot slot

De centrale vraag achter gibberish meditatie is eenvoudig: wat gebeurt er met denken en ervaren wanneer spraak blijft functioneren, terwijl betekenis tijdelijk wordt weggehaald?

Voor sommige mensen leidt dat tot een opvallende verandering in de kwaliteit van de stilte die volgt. Voor mensen met OCD kan er nog een tweede laag zichtbaar worden, namelijk hoeveel kracht een gedachte ontleent aan de betekenis die eraan wordt toegekend en aan de reactie die vervolgens ontstaat.

Juist daar kan het onderscheid tussen bewaker en getuige behulpzaam worden. De bewaker beoordeelt en controleert, terwijl de getuige kan waarnemen zonder onmiddellijk te handelen. Gibberish kan een veilige oefenruimte bieden waarin die tweede positie gemakkelijker herkenbaar wordt, omdat de gebruikelijke inhoud waarop de bewaker reageert tijdelijk ontbreekt.

Dat maakt de techniek interessant genoeg om te onderzoeken, terwijl we tegelijk zorgvuldig moeten blijven over wat zij wel en niet kan. Gibberish meditatie is geen bewezen behandeling voor OCD en vervangt geen psychotherapie, ERP of medische behandeling. Binnen een lopend behandeltraject kan zij hooguit als aanvullende ervaringsgerichte oefening worden gebruikt, bij voorkeur in overleg met de behandelaar.