De oormassage als haptische meditatie, en waarom aanraking een andere ingang tot het nu biedt dan het observeren van gedachten

In onze oefengroep van het Innerlijk Laboratorium werken Menno Oosterhoff en ik met mensen die dwang en obsessies van binnenuit kennen. We zoeken samen naar wat wij een nieuwe vorm van mindfulness noemen. Een vriend zei laatst als grap: mindful is als de mind empty is. Dat is meer dan een woordspeling. Klassieke mindfulness vraagt je om je gedachten te observeren. Voor wie vastzit in een hoofd dat op hol slaat, is dat soms precies het verkeerde startpunt. Daarom kiezen wij steeds vaker een andere ingang: de aanraking.

In deze blog beschrijf ik een sessie waarin we een oude oefening uit de Chinese traditie gebruikten, het masseren van de oren. Ik beschrijf de oefening zelf, wat de deelnemers ervoeren, en daarna de fundamenten: waarom zou een haptische weg naar het nu juist bij dwang iets kunnen toevoegen?

Waarom niet gewoon mindfulness?

Mindfulness is een prachtig instrument, maar bij dwang zit er een addertje onder het gras. Wie met OCD leeft, is vaak al een uitstekende waarnemer van de eigen gedachten. Alleen is die waarneming niet vrij. Het is een bewakende waarneming: controleren, scannen, nagaan of een gedachte gevaarlijk is. Als je zo iemand vraagt om “gedachten op te merken zonder oordeel”, loop je het risico dat het observeren zelf een nieuw ritueel wordt. De bewaker trekt een meditatiekussen aan.

Het onderzoek bevestigt dat klassieke mindfulness bij OCD geen wondermiddel is. In een gerandomiseerde studie van Külz en collega’s kregen 125 patiënten met restklachten na cognitieve gedragstherapie ofwel acht weken mindfulness-based cognitive therapy (MBCT), ofwel een psycho-educatiegroep. Op de belangrijkste maat, de Y-BOCS, was MBCT na afloop niet beter dan de controlegroep. Na twaalf maanden was het verschil evenmin overtuigend. Beide groepen verbeterden een beetje, en de onderzoekers concludeerden zelf dat er aanvullende behandelopties nodig zijn.

Dat is precies de ruimte waarin wij werken. Niet tegen mindfulness, maar met een andere voordeur.

Wat bedoelen we met haptisch?

Haptisch verwijst naar alles wat samenhangt met de ervaring van aanraking: druk, warmte, textuur, beweging, trilling, de vorm van wat je voelt. Het bijzondere van aanraking is dat ze alleen in het nu kan bestaan. Een gedachte kan over gisteren gaan of over morgen. Je kunt je zorgen maken over de soep die nog gekookt moet worden. Maar de warmte van je handpalm op je oor van dit moment kun je niet uitstellen of vooruit plannen. Die is er nu, of hij is er niet.

Mijn werkhypothese, die ik in de sessie ook zo benoemde, is dat je niet tegelijk volledig kunt voelen en eindeloos door kunt denken. Het veld van bewustzijn kan gevuld zijn met de tast, of met een stroom gedachten, maar niet met allebei op volle sterkte. Strikt genomen is dat te absoluut gezegd. Wat we wel weten is dat beide om dezelfde beperkte aandacht concurreren.

Onderzoek van Farb en collega’s (2007) maakt dit concreet. Zij vroegen proefpersonen in de hersenscanner om op twee manieren naar zichzelf te kijken. In de eerste, de verhalende modus, denk je óver jezelf: wat voor iemand ben ik, wat betekent dit voor mij? Je plaatst jezelf in een verhaal dat zich in de tijd afspeelt, met een verleden en een toekomst. In de tweede, de ervaringsmodus, ervaar je alleen wat er nu is, zonder er iets van te maken. Dat waren twee verschillende hersenpatronen. Het verhalende denken liep vooral via de middenlijn van de voorhersenen, het netwerk dat ook actief wordt als we piekeren of dagdromen. De directe ervaring leunde meer op gebieden die lichaamssignalen verwerken, zoals de insula en de somatosensorische schors. Bij mensen die acht weken mindfulness hadden getraind, was dat verschil duidelijker: ze konden beter uit het verhaal stappen en in de ervaring landen, en de twee systemen raakten minder aan elkaar gekoppeld. Dat sluit aan bij wat we in de groep zien. Wie leert voelen, wordt minder meegesleept door het verhaal over zichzelf.

De oefening: het masseren der oren

De oefening duurt ongeveer vijftien minuten. Je kunt haar voorafgaan door een paar minuten shaking, waarbij je je hele lijf losschudt. Dat helpt om daarna sneller in de stilte en in de getuige te zakken. Hieronder de opbouw zoals we die deden.

1. Landen. Ga zitten in kleermakerszit of op een rechte stoel. Sluit de ogen. Neem eerst het hele tafereel waar dat zich in je bewustzijn opent. Breng je aandacht naar het contact tussen lijf en ondergrond: de zwaartekracht die je op de stoel trekt. Laat tegelijk de geluiden binnenkomen, de vogels, een stem, de wind.
2. Adem en ogen. Merk op waar de adem zich in je lijf laat zien, als waarnemer van dat ritme. Scan ook je ogen. In het begin zijn er vaak veel kleine bewegingen. Laat ze langzaam tot rust komen.
3. De operator aanzetten. Breng je aandacht naar je handen, zonder iets te veranderen. Dan, bewust: wrijf je handen tegen elkaar. Blijf bij de beweging. Merk het ritme op, de pulsering in het hele lijf, de stijgende warmte, het geluid. Het is eigenlijk een kleine muziek, een basisritme. Klap daarna een keer en adem diep in.
4. Handen op de oren. Buig licht voorover en leg je handpalmen zacht over je oren, vingers wat gespreid, zodat je nog geluid hoort. Neem waar wat je handpalmen doorgeven: prikkelen, tintelen, warmte.
5. Temperatuur als zuiver anker. Vraag je af: is er verschil in temperatuur tussen mijn handpalmen en mijn oren? Zonder dat dat iets hoeft te betekenen. Het is puur een anker voor de aandacht. Kun je ervaren dat de warmte van je handen ook in je oren aanwezig wordt?
6. Verkennen. Ga rechtop zitten, handen bij de oren. Pak eerst de oorlellen en kneed ze zacht. Loop dan via de rand van de oorschelp omhoog, wrijvend en drukkend, tot je bovenaan bent. Druk met je duimen op punten binnen in de oorschelp. Laat daarna je handen vrij en onderzoek alle vrijheidsgraden: drukken, trekken, wrijven, van binnen en van buiten. Er is geen goede of foute manier. Kijk alleen wat het doet. Vergeet niet om af en toe dieper in te ademen en langzaam uit te ademen.
7. Nagenieten. Adem diep in en laat je handen ontspannen in je schoot vallen. Ogen dicht. Hoe voelen je oren nu? Wat gebeurt er met de temperatuur, met de ervaring van hun vorm?
8. Strekken. Adem diep in en laat in de uitademing een automatische rek komen, zoals een poes, of zoals onze kippen hier op de Quinta.

Over meridianen, Nogier en de nervus vagus

De Chinese traditie, en later de Franse arts Paul Nogier met zijn auriculotherapie, stelt dat het hele lichaam in het oor geprojecteerd is, als een omgekeerd embryo. Of dat waar is, laten we hier open. Wij gebruiken die kaart niet. In plaats van er mystiek over te doen, kiezen we een pragmatische vraag: wat voel ik als ik hier druk uitoefen?

Wel is er een anatomisch feit dat interessant is. Het oor is rijk aan zenuwen, en een deel van de oorschelp, vooral de concha (de kom binnen in het oor), wordt verzorgd door een tak van de nervus vagus, de zogeheten zenuw van Arnold. Dat is de enige plek waar die belangrijke rustzenuw aan het huidoppervlak komt. Er loopt veel onderzoek naar elektrische stimulatie van het oor via deze route (taVNS). De resultaten zijn nog wisselend, en wat met een stroompje werkt, werkt niet automatisch met een duim. Ik noem het dus als een interessante richting, niet als verklaring.

Hetzelfde geldt voor reiki, dat ik in de sessie kort noemde. Ik doe geen uitspraak over of het zinvol is. Wat me wel opvalt: het begint altijd met haptiek. Iemand legt handen op je lijf, en dat geeft een ervaringsveld waar je aandacht naartoe kan stromen. Dat mechanisme is niet mystiek. Het is aandacht die een anker vindt.

Wat de deelnemers ervoeren

Na de oefening deelden we wat het met ons bewustzijn deed. Een paar ervaringen, geanonimiseerd.

Menno merkte dat hij nog nooit zo bewust de vorm van zijn eigen oren had gevoeld. Als je langs de rand naar boven gaat en dan naar binnen, ontstaat er een soort spiraal, of eigenlijk een komvormige beweging. Hij vatte het samen als het aanspreken van een nieuw soort ervaring: niet denken, niet praten, ook niet voelen in de zin van emoties, maar voelen wat je lijf doet. Hij merkte ook op dat een piep in het oor soms verdwijnt als je met je handpalmen zacht pompende bewegingen over de oren maakt. Dat herkennen meer mensen. Er bestaat een vorm van oorsuizen die beïnvloedbaar is via druk en beweging rond hoofd, kaak en nek. Maar blijvend of nieuw oorsuizen is een reden om naar de huisarts te gaan, niet om te gaan kneden.

Een deelnemer vertelde dat het eerste deel haar echt hielp om in het nu te komen. Ze had warme handen, en het opwarmen van de oren was een fijne sensatie. Het masseren daarna vond ze minder prettig. Toen kwamen er gedachten als: wat ben ik nou aan het doen? Ze probeerde die gedachte er te laten zijn, en dat lukte redelijk.

Een tweede deelnemer zat sinds de avond ervoor met dwanggedachten. Juist in het begin van de oefening zat dat in de weg. Ze werd er zenuwachtig van, “alsof ik uit mijn veld kon springen”. Ze dacht: dit gaat helemaal niet werken. Totdat ze binnen in haar oor ging duwen en trekken. Dat voelde opeens prettig, en dat ene andere punt gaf een totaal ander effect. De gedachte was niet weg, maar ze vond hem niet meer irritant. Daarna kon ze opgaan in wat ze waarnam.

Iemand anders werd vooral enthousiast van de koppeling tussen het haptische en het nu: het idee dat je niet tegelijk kunt denken en ervaren, als iets om zelf te toetsen.

En eerlijk is eerlijk: Menno moest zelf ook lachen om die gedachte “waar ben ik mee bezig?”. Hier zitten zeven volwassen mensen van gemiddeld bovengemiddelde intelligentie te praten over hun oren. Maar Menno merkte op dat hij daar steeds minder mee zit. Het is een bijzondere ervaring, en het spreekt lagen aan die ik eerder niet gebruikte.

Verdieping: zes fundamenten van haptische mindfulness

1. Aanraking is altijd nu, en daarom een betrouwbaar anker

Gedachten kunnen in de tijd reizen, sensaties niet. Dat maakt de tast tot een natuurlijk anker. Killingsworth en Gilbert lieten in 2010 met duizenden metingen in het dagelijks leven zien dat mensen bijna de helft van de tijd met hun gedachten ergens anders zijn dan bij wat ze doen, en dat ze zich op die momenten gemiddeld slechter voelen. Je hoeft geen mysticus te zijn om te zien waarom Eckhart Tolle en vele anderen steeds opnieuw naar het nu wijzen. Het leven voltrekt zich daar. De vraag is alleen hoe je er komt als je hoofd je steeds wegtrekt. De tast is een deur die altijd open staat.

2. Intensiteit als graadmeter van aanwezigheid

In de sessie kwamen we op een praktische maat. Hoe intens kun je de sensatie beleven? Als je toch aan de soep zit te denken, dringen de haptische sensaties nauwelijks door. Ze staan op de achtergrond. De intensiteit van wat je voelt is daarmee een graadmeter voor hoeveel je in het nu bent. Dat maakt de oefening ook tot zelfonderzoek zonder oordeel. Merk je dat het gevoel vlak is, dan weet je waar je bent, en breng je de aandacht terug. Niet als correctie, maar als informatie.

3. Waarom je eigen aanraking extra aandacht vraagt

Je kunt jezelf niet kietelen. Dat is geen grap maar neurofysiologie. Blakemore, Wolpert en Frith (1998) lieten zien dat het brein de gevolgen van je eigen bewegingen voorspelt en de bijbehorende sensatie dempt. Zelfaanraking wordt dus standaard “weggefilterd”. Dat verklaart waarom de oefening werkt met contrasten: eerst de handen warm wrijven, dan klappen, dan het temperatuurverschil zoeken tussen hand en oor, dan wisselen van druk en plek. Elk contrast doorbreekt de voorspelling en maakt de sensatie weer zichtbaar voor het bewustzijn. Het is ook de reden waarom het wrijven bewust gebeurt. Je zet de operator aan: de innerlijke instantie die aandacht stuurt en vasthoudt.

Daarnaast heeft de huid een eigen systeem voor zachte, trage aanraking. Löken en collega’s (2009) beschreven de zogeheten CT-vezels, langzame zenuwvezels die vooral reageren op zacht strelen in een rustig tempo, en die informatie doorgeven aan de insula, een gebied dat belangrijk is voor hoe je je lichaam van binnen ervaart. Aanraking is dus niet alleen informatie over de buitenwereld. Het is ook een route naar het gevoel van jezelf.

4. Dwang als verlies van vertrouwen in het eigen innerlijk

Hier wordt het voor OCD echt interessant. De Israëlische onderzoekers Lazarov, Liberman en Dar hebben een model ontwikkeld dat ze SPIS noemen: Seeking Proxies for Internal States. De kern is dat mensen met dwang minder goed toegang hebben tot hun eigen innerlijke toestanden, zoals gevoelens, voorkeuren en lichamelijke signalen. Ze compenseren dat met vervangende houvasten die duidelijker lijken: vaste regels, rituelen, of informatie van buitenaf. Twijfel is dan niet alleen een gedachte, maar een gebrek aan innerlijke overtuiging. “Ik weet dat de deur dicht is, maar ik voel het niet.”

In hun studies bleek dat mensen met OCD minder vertrouwen hebben in hun innerlijke toestanden, en dat dit specifiek is voor OCD en niet simpelweg door angst verklaard wordt. In het dagelijks leven leunen mensen met dwangneigingen meer op externe, zichtbare houvasten, voor zaken als honger, plezier en het gevoel iets te begrijpen.

Als dat klopt, dan ligt er een logische behandelrichting: het herstellen van directe toegang tot de eigen sensaties. Begin bij signalen die weinig dubbelzinnig zijn. Warmte. Druk. De vorm van je oor. Dat zijn innerlijke toestanden die je niet hoeft te interpreteren, alleen te ontvangen. Haptische meditatie kan zo werken als een stapsgewijze training in vertrouwen op je eigen waarneming. Dat is nu nog een hypothese, geen bewezen effect. Maar het is een hypothese die in de groep herkenning oproept.

5. De gedachte “waar ben ik mee bezig?” als miniatuur-exposure

Twee deelnemers, en ikzelf, kregen dezelfde gedachte: wat doe ik hier eigenlijk? Dat is een kleine twijfel, en twijfel is de grondstof van dwang. De dwangmatige reactie zou zijn om de twijfel op te lossen: stoppen, analyseren, geruststelling zoeken, de oefening “goed” proberen te doen. De andere reactie is wat de deelnemers deden: de gedachte laten zijn en terugkeren naar de sensatie.

In feite is dat exposure met responspreventie in het klein. De twijfel komt, je beantwoordt hem niet, en je aandacht keert terug naar het lijf. In ons OCD-werk noemen we dit het verschil tussen de bewaker en de getuige. De bewaker controleert of alles klopt. De getuige ziet de gedachte voorbijkomen en blijft bij wat er nu gevoeld wordt. Je wordt er beter in, zoals een deelnemer zei: je trekt je er op dat moment niets van aan, en later mag je er best eens over nadenken of je de weg kwijt bent.

6. Wanneer het lijf zelf onrustig maakt

De tweede deelnemer werd juist onrustiger toen ze haar aandacht naar binnen bracht. Dat is belangrijk om serieus te nemen. Bij sommige mensen versterkt aandacht voor het lichaam de angst, omdat het lijf zelf als bron van dreiging wordt ervaren. Onderzoek naar interoceptie en psychische gezondheid (Khalsa en collega’s, 2018) laat zien dat lichaamsgewaarwording geen eenrichtingsweg naar rust is.

Wat haar hielp was geen doorzetten maar variatie. Een ander punt, een andere beweging, trekken in plaats van wrijven. De operator kan dus kiezen. Werkt de ene sensatie niet, zoek dan een andere die wel uitnodigt. Open eventueel even de ogen. Druk steviger. Stop desnoods en schud het lijf los. De oefening is geen opdracht om te slagen, maar een laboratorium om te onderzoeken.

Waar staat dit in de behandeling?

Laat ik duidelijk zijn. Haptische meditatie vervangt geen behandeling voor dwang. Exposure met responspreventie, eventueel met medicatie, blijft de basis. Wat wij onderzoeken is een derde weg naast praten en pillen: de route van het lichaam naar de geest. Niet als losse truc, maar als een samenhangende training van aandacht via de tast, de adem, het ritme en de beweging. Shaking, voetmassage, gibberish en nu de oren horen bij die familie.

Het mooie van deze oefeningen is dat ze klein zijn. Je kunt ze in je dagelijks leven inbouwen: twee minuten handen wrijven en oren masseren voordat je gaat zitten, of op een moment dat je merkt dat je hoofd op hol slaat. Het vraagt geen geloof in meridianen. Het vraagt alleen dat je wilt onderzoeken: wat voel ik als ik hier druk uitoefen?

Probeer het zelf

Wrijf een minuut je handen warm. Klap. Leg ze over je oren en vergelijk de temperatuur. Kneed je oorlellen, loop langs de rand omhoog, druk binnen in de schelp. Adem dieper in, langzaam uit. Laat los en voel na. Merk op hoe intens je de sensatie beleeft. Dat getal, als je het zou kunnen meten, zegt meer over waar je nu bent dan welke gedachte ook.

Jan M. Keppel Hesselink, in samenwerking met Menno Oosterhoff

Verder lezen

Keppel Hesselink, J. M. Het Innerlijke Laboratorium: Een praktische weg van aandacht, zelfonderzoek en innerlijke transformatie. Amazon: https://www.amazon.nl/dp/B0HLHWK44V

Keppel Hesselink, J. M. The Inner Laboratory: The Alchemy of Perception and Consciousness. Kindle. Amazon: https://www.amazon.nl/dp/B0HHZDPGXX

Blakemore, S. J., Wolpert, D. M., & Frith, C. D. (1998). Central cancellation of self-produced tickle sensation. Nature Neuroscience, 1(7), 635–640.

Farb, N. A. S., et al. (2007). Attending to the present: mindfulness meditation reveals distinct neural modes of self-reference. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 2(4), 313–322.

Khalsa, S. S., et al. (2018). Interoception and mental health: a roadmap. Biological Psychiatry: CNNI, 3(6), 501–513.

Killingsworth, M. A., & Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.

Külz, A. K., et al. (2019). Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) in patients with obsessive-compulsive disorder and residual symptoms after CBT: a randomized controlled trial. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 269, 223–233.

Lazarov, A., Liberman, N., Hermesh, H., & Dar, R. (2014). Seeking proxies for internal states in obsessive-compulsive disorder. Journal of Abnormal Psychology, 123(4), 695–704.

Lazarov, A., Liberman, N., & Dar, R. (2024). The Seeking Proxies for Internal States (SPIS) model of OCD: a comprehensive review. Current Neuropharmacology.

Löken, L. S., et al. (2009). Coding of pleasant touch by unmyelinated afferents in humans. Nature Neuroscience, 12(5), 547–548.

Peuker, E. T., & Filler, T. J. (2002). The nerve supply of the human auricle. Clinical Anatomy, 15(1), 35–37.