Terug in je stem

Brabbelen, zingen en drie Vedische tonen. Verslag en verdieping van een sessie van de Oefengroep Innerlijk Laboratorium, over bodyfulness als mindfulness 2.0

Vorige keer schreef ik over mindfulness via de huid: een oormassage als haptische meditatie voor mensen met dwang. In de sessie die daarop volgde, gebeurde iets wat we niet hadden gepland. Het gesprek begon bij het oor en eindigde bij de stem. Bij brabbelen, bij zingen, bij een eenvoudig Indiaas instrument en bij Vedische gezangen van zo’n drieduizend jaar oud. Onderweg deed een deelnemer een ontdekking die ik zelf nog niet had gezien.

Eerst even de context. Met bodyfulness bedoelen psychiater Menno Oosterhoff en ik een vorm van mindfulness waarin niet het observeren van gedachten centraal staat, maar het landen in wat het lijf voelt. Voor mensen met dwang is dat geen detail. Wie al te goed is in het bewaken van gedachten, heeft weinig aan een oefening die vraagt om nog beter te kijken. Het observeren wordt dan zelf een ritueel. Een anker in de tast vraagt iets anders: niet kijken, maar voelen. Deze sessie liet zien dat de klank, en vooral de eigen stem, net zo’n anker kan zijn.

Wat de groep ontdekte

Het oor als orgaan

Een deelnemer vertelde dat de oormassage voor het eerst in het leven het gevoel gaf de eigen oren als structuur te ervaren. Niet als iets waarmee je hoort, maar als een vorm. “Via dat orgaan bouw ik bijna mijn hele bestaan op,” zei deze deelnemer, “en dat neem ik als vanzelfsprekend aan.” De oefening bracht, net als de voetmassage en de andere meditaties, een gevoel van nu en een rust die heel prettig was.

Van interpreteren naar brabbelen

Dezelfde deelnemer beschreef een valkuil die veel mensen met dwang zullen herkennen. Afgeleid raken tijdens het mediteren is niet het probleem. Het probleem is het interpreteren. Wat is dit precies? Wat betekent het? De eerste reactie was dan om met de afstand van de getuige terug te keren naar het voelen. Dat werkt, maar het kost moeite.

Toen kwam de ontdekking. De brabbelmeditatie, die we eerder samen hadden gedaan, bleek ook in stilte te werken. Zodra het interpreteren begint, gaat de deelnemer in het hoofd wartaal praten. “En dan ben ik er onmiddellijk uit.”

Dat vind ik een belangrijke ontdekking. Gibberish, of brabbelen, kent eigenlijk vier treden. Je kunt het luid doen, tot schreeuwen toe, zodat het een katharsis wordt. Je kunt het met gewone stem doen. Je kunt het fluisteren. En de vierde trede is het intern doen: midden in een gesprek, als je vastzit in de gedachte dat je per se moet weten of de havermout nog in de kast staat. Die vierde trede hadden we nog niet als hulpmiddel gezien. De groep wees ons de weg.

Houvast en verstrooiing

Menno pikte er het woord houvast uit. Mensen met dwang zoeken houvast in hun dwanghandelingen. Als ze dat houvast meer in deze oefeningen kunnen vinden, is dat een stuk waardevoller. Dat is precies wat we proberen.

Hij voegde er iets aan toe wat op het eerste gezicht vreemd klinkt. Bij mensen die vastlopen in twijfel is de bedoeling juist dat ze meer verstrooid raken. Niet zo gefocust op één ding. Wat hij het “laat maar” noemt: ach, maakt het ook allemaal uit. Het brabbelen doet dat. Het maakt even een warboel in het hoofd, en juist die warboel verstoort de analyse.

Moeite als graadmeter, en uit je doen

Een andere deelnemer herkende de graadmeter die we eerder hadden beschreven. Als de dwang weer aan de haal gaat met de gedachten, kosten de oefeningen extra moeite. De oefening wordt moeilijker, en dat is informatie: ik ben weer uit mijn doen. In periodes met minder dwang gaat het vanzelf, en is er meer aanwezigheid in wat er gewoon gebeurt.

Iemand in de groep merkte op wat een schitterende uitdrukking dat is. Uit je doen. Je bent dan niet aan het doen wat je aan het doen bent. Je bent eruit gestapt, het hoofd in.

De stem

Diezelfde deelnemer vertelde over een experiment. Een familielid met absoluut gehoor was de inspiratie om te oefenen: een toon voorstellen in het hoofd, hem dan zingen, en voelen of het de juiste is. De aandacht gaat daarbij vanzelf naar de trillingen en resonanties in het lijf. “Ik ben er niet heel goed in, maar ik merk wel dat ik ernaast zit.” Ook dat werkt als graadmeter. Van vroegere zanglessen wist de deelnemer al dat de lage tonen verdwijnen bij spanning. Ontspannen ging de stem zo laag dat de zangdocent vroeg of het misschien een bas was. Bij spanning is die toon meteen weg. Zingen gaf soms zelfs een bijna trance-achtige ervaring, en hoe beter het lukt, hoe steviger het anker in het nu.

Een deelnemer die strijker is, zei dat muziek maken wel naar het nu brengt, maar dat zingen het meest direct door het lichaam gaat. “Het gebruik van mijn stem zorgt het meest voor die resonantie, die ruimte maakt en die me ankert.”

Ik vertelde over Tibetaanse monniken, die een groot deel van het jaar in koude, donkere kloosters in de Himalaya doorbrengen en eeuwenlang met hun stem hebben geëxperimenteerd. Wat doet de M van AUM in de borstkas? Wat gebeurt er als ik de klank naar achteren in de keel laat glijden? Uit zulke experimenten groeide onder meer de boventoonzang van de Gyuto-monniken. Dat kan alleen als je volledig in het nu bent. Je hoort je stem, je voelt hem trillen, en je stuurt bij. Het is een lus van horen en voelen. Daarin kun je niet tegelijk denken dat de melk nog in de koelkast staat.

Hier in het centrum gebruiken we een shrutibox, een soort eenvoudig harmonium dat één akkoord als doorlopende grondtoon laat klinken. Daarop kun je zingen. In de Vedische gezangen zing je met maar drie toonhoogtes. Alle teksten zitten in die drie tonen, en het vraagt een grote focus om in die drietonigheid de trillingen te voelen. Je merkt dan ook dat verschillende woorden in je mond verschillend resoneren. Daarnaast zijn er de bhakti-mantra’s, die meer gaan over expressie van emotie en devotie. En je kunt ook gibberish zingen op de grondtoon: de woorden laten komen zonder ze te kiezen.

Verdieping: waarom de stem werkt

Wat de groep beschreef, staat niet los van wat we weten over taal, aandacht en het autonome zenuwstelsel. Zes fundamenten.

1. Binnenspraak en de fonologische lus

Piekeren en dwanggedachten zijn grotendeels talig. Het is een stem in je hoofd die doorpraat. Het werkgeheugenmodel van Baddeley en Hitch beschrijft een fonologische lus: een systeem dat talige informatie vasthoudt door die in stilte te herhalen. Wie die lus bezet, bijvoorbeeld door steeds dezelfde lettergreep te herhalen (articulatoire suppressie), kan minder goed talig vasthouden.

Rapee (1993) onderzocht of dat ook voor piekeren geldt. Volgens hem legt piekeren vooral beslag op het fonologische deel van het werkgeheugen, al was het storende effect van articulatoire suppressie in zijn studie niet significant. Nalborczyk en collega’s (2018) lieten 106 gezonde volwassenen eerst piekeren en daarna vijf minuten in stilte de mond bewegen of met de vingers tikken. Het piekeren nam na beide taken af, na het mondbewegen maar een klein beetje meer. Obsessieve gedachten worden in de literatuur wel beschreven als een vorm van ontspoorde binnenspraak.

Interne gibberish gaat verder dan een lettergreep herhalen. Het bezet niet alleen de lus, het maakt van de binnenstem onzin. De dwanggedachte verliest zijn grammatica, en daarmee zijn gezag. Dat is een hypothese die het toetsen waard is, geen bewezen mechanisme. Maar het verklaart wel waarom de deelnemer zei “dan ben ik er onmiddellijk uit”.

2. Brabbelen en het loslaten van controle

Newberg en collega’s (2006) maten de hersendoorbloeding van vijf vrouwen terwijl ze in tongen spraken, de religieuze vorm van brabbelen, en vergeleken dat met het zingen van gospel. Tijdens het tongentaal spreken was de activiteit in de frontale kwab lager, het gebied dat we verbinden met bewuste sturing en zelfcontrole. Het is een kleine, voorlopige studie. Maar het past bij de ervaring van de groep: brabbelen is taal zonder regisseur. Voor mensen die lijden onder een overactieve regisseur is dat een opluchting. Het is het “laat maar” van Menno, uitgevoerd met de mond.

3. De stem als lus van horen en voelen

Zingen combineert drie zintuigen. Je hoort jezelf. Je voelt trillingen in borst, keel en schedel. En je voelt de spieren die de toon maken. In de vorige blog schreef ik dat het brein sensaties die het zelf veroorzaakt dempt. Daarom kun je jezelf niet kietelen. Een toon zuiver zingen dwingt je om die demping te doorbreken: je moet blijven luisteren of je ernaast zit. Dat is aandacht met een directe terugkoppeling, en die terugkoppeling bestaat alleen in het nu. Een toon kan niet over morgen gaan.

Het experiment met absoluut gehoor is daarbij interessanter dan het lijkt. Lang werd gedacht dat absoluut gehoor alleen in een vroege kritieke periode in de kindertijd kan ontstaan. Van Hedger, Heald en Nusbaum (2019) lieten echter zien dat sommige volwassenen binnen acht weken training een niveau bereikten dat niet te onderscheiden was van “echt” absoluut gehoor. Let op het woord “some”: hun deelnemers waren geselecteerd op een goed auditief werkgeheugen. Voor ons gaat het ook niet om het resultaat. Het gaat om de oefening zelf: alle aandacht naar binnen, gericht op een toon die je je voorstelt en dan voelt.

4. Ritme, adem en het hart

In 2001 publiceerde de BMJ een opvallende studie van Bernardi en collega’s. Bij 23 gezonde volwassenen vertraagde het reciteren van het Ave Maria in het Latijn, of van een yogamantra, de ademhaling tot bijna precies zes keer per minuut. Daarmee namen de natuurlijke ritmes van hart en bloeddruk toe en raakten ze meer gesynchroniseerd. Ook de gevoeligheid van de baroreflex nam toe, van gemiddeld 9,5 naar 11,5 ms/mmHg. De auteurs opperden dat mantra’s en gebeden mogelijk zijn ontstaan als een eenvoudig middel om de adem te vertragen, de concentratie te verbeteren en rust te brengen.

Dat werpt licht op wat de deelnemer bij de zangles merkte. De stem en het autonome zenuwstelsel staan in verbinding. Spanning maakt de stem hoger en beperkter, ontspanning maakt hem lager en voller. De stem is dus niet alleen een anker, maar ook een meetinstrument. Wie de lage toon niet haalt, weet iets over de eigen toestand voordat het hoofd het weet.

5. Drie tonen en een grondtoon

De Vedische recitatie kent drie toonhoogtes: udātta (verheven), anudātta (niet verheven) en svarita (klinkend, een dalende overgang). Het eerste vers van de Rigveda, agním īḷe puróhitaṃ, wordt al eeuwenlang op die manier gereciteerd. Het woord śruti, waar de shrutibox naar is genoemd, betekent “wat gehoord is”. Het is ook de traditionele naam voor de Veda’s zelf: kennis die niet geschreven maar gehoord en doorgegeven werd.

De drietonigheid is geen beperking, maar een concentratiemiddel. Met maar drie tonen kun je je niet verschuilen in een melodie. Elke afwijking hoor en voel je. De grondtoon van de shrutibox werkt daarbij als een vaste referentie, waartegen je elke trilling in het lijf kunt afmeten. Hetzelfde principe zie je in het Gregoriaans: één stem, een eenvoudige lijn, en een lange adem. Overal waar mensen meditatief met de stem gaan werken, komen ze tot vergelijkbare ontdekkingen. Het menselijk lijf en de menselijke stem zijn nu eenmaal overal hetzelfde.

6. Houvast zonder ritueel, en een waarschuwing

Menno merkte op dat niet iedereen zo gevangen raakt als mensen met een specifieke gevoeligheid voor de onvolkomenheden van het bestaan. In de literatuur heet dat het onvolledigheidsgevoel, of de “not just right”-ervaring: het gevoel dat iets niet af is, niet klopt, niet goed voelt. Summerfeldt beschreef dat als een zelfstandige kern van dwang, naast angst. De Duitse psychiater Von Gebsattel beschreef al in 1938 hoe de wereld van de dwangpatiënt onvolledig en bedreigd aanvoelt.

Hier zit een valkuil. Een zuivere toon is goed of niet goed. Voor wie gevoelig is voor de “not just right”-ervaring kan het najagen van de perfecte toon makkelijk een nieuwe dwang worden. Daarom horen het brabbelen en het gibberish zingen bij het zingen. Daar bestaat geen goed of fout. Het tegenwicht van precisie is speelsheid. Wie merkt dat het zingen een controle-oefening wordt, schakelt over op wartaal.

Het idee om aandacht via klank te trainen is ook in de reguliere psychologie niet nieuw. In de metacognitieve therapie van Adrian Wells oefenen patiënten met de aandachtstrainingstechniek: de aandacht wisselen tussen geluiden in de omgeving, om flexibeler te worden in waar de aandacht heen gaat. Bodyfulness voegt daar de eigen stem aan toe, en daarmee het lijf.

Is iedereen een beetje dwangmatig?

Ik stelde in de sessie dat eigenlijk ieder mens in een soort OCD zit. Iedereen denkt voortdurend na over wat er moet gebeuren en bouwt eindeloze bouwwerken van gedachten over zichzelf. Dat is in mijn ogen net zo dwangmatig als de pathologie van de dwang.

Menno was het daar niet mee eens, en hij heeft een punt. De levenskunst die mensen met dwang nodig hebben, is goed voor iedereen. Maar niet iedereen wordt zo ontzettend gevangen door dwanggedachten. Het verschil is niet alleen gradueel. Het hangt samen met die bijzondere gevoeligheid voor wat onaf en onvolkomen is. Meditatie als anker is universeel. Maar wie dwang heeft, heeft een sterker anker nodig, en een dat niet zelf in een ritueel verandert.

Van groep naar oefenboeken

Er kwam ook een eerlijk punt van orde. De veelheid aan oefeningen kan overweldigend zijn. De bijeenkomsten stimuleren, maar in het dagelijks leven dwaal je af. Er is behoefte aan structuur en aan dagelijkse herinneringen, niet als moeten, maar als steun.

Menno en ik zetten het Innerlijke Laboratorium daarom om in oefenboeken. Waarschijnlijk niet één groot boek, maar meerdere kleine en overzichtelijke delen, gekoppeld aan de meditaties op de website. In het eerste deel staan zeven oefeningen centraal, één voor elke dag van de week. Daarna volgt een tweede en een derde reeks. Alle oefeningen draaien om dezelfde vraag: welk anker heb ik nodig, en wat helpt mij om vanuit het gevangen zijn in gedachten, denkbeelden en dwang telkens weer terug te keren in het nu? Want je kunt altijd terugkomen. Dat is eigenlijk het geheim van alle meditatie.

Probeer het zelf: de brabbelladder

Doe dit op een plek waar je niemand stoort, bijvoorbeeld alleen thuis of in de auto.

  1. Brabbel twee minuten luid in een taal die niet bestaat. Laat de klanken komen zonder ze te kiezen.
  2. Ga een minuut door met je gewone spreekstem.
  3. Fluister een minuut.
  4. Brabbel een minuut alleen nog in je hoofd, met je ogen dicht.
  5. Neurie tot slot een minuut op één lage toon. Voel waar hij trilt: borst, keel, schedel, lippen.

Merk je in de loop van de dag dat je gaat interpreteren of dat een gedachte zich vastbijt, brabbel dan een paar seconden in je hoofd. Breng daarna je aandacht naar je voeten of je oren. Lukt het slecht, dan is dat geen falen. Het is de graadmeter die je vertelt dat je even uit je doen bent.

Ter afbakening

Dit zijn ervaringen uit een kleine oefengroep, geen resultaten van een studie. De verklaringen hierboven zijn hypotheses, onderbouwd met onderzoek dat over gezonde mensen of over piekeren gaat, niet over dwang. Bodyfulness vervangt exposure met responspreventie niet. Het is een aanvulling, en een vraag die we samen met de groep verder onderzoeken.

Bronnen

Baddeley, A.D., & Hitch, G. (1974). Working memory. In G.H. Bower (red.), The Psychology of Learning and Motivation, 8, 47-89.

Bernardi, L., Sleight, P., Bandinelli, G., Cencetti, S., Fattorini, L., Wdowczyc-Szulc, J., & Lagi, A. (2001). Effect of rosary prayer and yoga mantras on autonomic cardiovascular rhythms: comparative study. BMJ, 323, 1446-1449.

Blakemore, S.J., Wolpert, D.M., & Frith, C.D. (1998). Central cancellation of self-produced tickle sensation. Nature Neuroscience, 1, 635-640.

Keppel Hesselink, J.M. (2026). Het Innerlijke Laboratorium. Een praktische weg van aandacht, zelfonderzoek en innerlijke transformatie. https://www.amazon.nl/dp/B0HLHWK44V

Keppel Hesselink, J.M., & Oosterhoff, M. (2026). Mindfulness via de huid. Breath4Balance. https://breath4balance.com/2026/11/15/mindfulness-via-de-huid/

Nalborczyk, L., Perrone-Bertolotti, M., Baeyens, C., Grandchamp, R., Spinelli, E., Koster, E.H.W., & Lœvenbruck, H. (2018). Articulatory suppression effects on induced rumination. Collabra: Psychology.

Newberg, A.B., Wintering, N.A., Morgan, D., & Waldman, M.R. (2006). The measurement of regional cerebral blood flow during glossolalia: a preliminary SPECT study. Psychiatry Research: Neuroimaging, 148(1), 67-71.

Perrone-Bertolotti, M., Rapin, L., Lachaux, J.P., Baciu, M., & Lœvenbruck, H. (2014). What is that little voice inside my head? Inner speech phenomenology, its role in cognitive performance, and its relation to self-monitoring. Behavioural Brain Research, 261, 220-239.

Rapee, R.M. (1993). The utilisation of working memory by worry. Behaviour Research and Therapy, 31(6), 617-620.

Summerfeldt, L.J. (2004). Understanding and treating incompleteness in obsessive-compulsive disorder. Journal of Clinical Psychology, 60(11), 1155-1168.

Van Hedger, S.C., Heald, S.L.M., & Nusbaum, H.C. (2019). Absolute pitch can be learned by some adults. PLOS ONE, 14(9), e0223047.

Von Gebsattel, V.E. (1938). Die Welt des Zwangskranken. Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie, 99, 10-74.

Wells, A. (2009). Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. New York: Guilford Press.

Leave a Reply